2014-07-17
Kategoria: Historia

100 lat temu zaczęła się I wojna światowa. Przegrany: Europa

World-War-I-One

Aż trudno uwierzyć, że pierwszą wojnę światową, wielką hekatombę, wywołała grupka fanatycznych nastolatków. 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie Gavrilo Princip zastrzelił austriackiego następcę tronu, Franciszka Ferdynanda i jego małżonkę. Zamachowiec, jak to często w historii bywa, nazwany później przez jednych terrorystą, przez innych bohaterem narodowym (w Jugosławii), był członkiem nacjonalistycznej grupy Młoda Bośnia, powiązanej z serbską organizacją Czarna Ręka. To zabójstwo stało się pretekstem do wybuchu I wojny światowej. 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Misternie układany przez mocarstwa i monarchów świat, już cztery lata później legł ostatecznie w gruzach.

XIX wiek: uprzemysłowienie i La Belle Époque

Po wojnach napoleońskich stosunki międzynarodowe cechowała przez cały XIX wiek wyjątkowa stabilność. W Europie dominowało pięć wielkich mocarstw (Wielka Brytania, Austria, Rosja, Prusy i Francja), z inicjatywy których odbył się kongres wiedeński. Po roku 1815, poza krótką wojną francusko-pruską (1870-71) i traumą Francuzów z powodu utraty Alzacji i Lotaryngii, nie było między europejskimi potęgami żadnych konfliktów na większą skalę. Wojny, czy zamieszki, które wybuchały w owym okresie na jej obszarze, miały bardzo ograniczony zasięg, zarówno przestrzenny, jak i czasowy (Komuna Paryska w 1871 r.).

La-Belle-Epoque-Moulin-RogueOd roku 1871 trwała Piękna Epoka (La Belle Époque), uważana za okres rozkwitu, postępu i spokoju w Europie. Postęp techniczny sprawiał, że życie stawało się łatwiejsze, a życie kulturalne, zwłaszcza w światowej stolicy kultury – Paryżu, również osiągnęło niedościgniony poziom. Powstał i rozwijał się kabaret, kino, a w sztuce panowała secesja i impresjonizm. Ówczesne społeczeństwa wierzyły w postęp i dobrobyt. I choć jednocześnie pojawił się dekadentyzm, szczególnie związany z fin de siècle, w USA nastąpiła krótka ekonomiczna panika roku 1873, a wśród klasy robotniczej rodziła się świadomość własnej siły i poczucie wyzysku, owocujące powstawaniem ruchów socjalistycznych i partii rewolucyjnych, w warstwach burżuazji przez 40 lat panował optymizm, poczucie pomyślności i radości życia.

La-Belle-Époque

Jean Béraud, francuski artysta czasu la Belle Époque malował głównie Paryż: Le boulevard Poissonnière w jesiennym deszczu (ok. 1885 r.).

Najbardziej pierwotną przyczyną wybuchu pierwszej wojny światowej był narastający spór o nowy podział terytorialny świata między europejskimi mocarstwami. Ćwierćwiecze szybkiego rozwoju, poprzedzające wybuch I wojny światowej przyniosło ogromne przeobrażenia w życiu gospodarczym i politycznym. Wynalazki, ułatwiające wykorzystanie nowych rodzajów energii, usprawniające transport, telekomunikację i wszelkie inne dziedziny życia, spowodowały powstanie nowych gałęzi przemysłu oraz znacznie przyspieszyły wytwarzanie dóbr przemysłowych, jak i rolniczych. Nastąpiła tzw. Druga rewolucja przemysłowa, która trwała od drugiej połowy XIX wieku, do I wojny światowej. Spowodowana została gwałtownym rozwojem nauki i techniki, któremu towarzyszyło powstanie nowych rozwiązań technologicznych, począwszy od silnika gazowego, poprzez dynamit i karabin maszynowy, aż po telefon w 1876, żarówkę w 1879, odkurzacz elektryczny w 1907 i radio w 1908 roku. Pojawiły się nowe wynalazki: maszyna do szycia, maszyna do pisania, rower, aparat fotograficzny, lampa naftowa, tramwaj, metro, samochód i motocykl. Nastąpił przewrót w hutnictwie i metalurgii, powstał przemysł motoryzacyjny, rozpoczęła się elektryfikacja (oświetlenie, elektrownie, samochody, tramwaje, kolejnictwo).

Second-Industrial-Revolution-Technological

Barrow Hematite Steel Co. w północno-zachodniej Anglii. Tu na przełomie XIX i XX wieku działały największe huty na świecie. Z prawej: La Jamais Contente, pierwszy samochód elektryczny (rok 1899!), który pokonał prędkość 100 km/h.

Dynamiczny rozwój produkcji i transportu niezwykle ułatwiał powstanie ogólnoświatowego rynku wymiany i eksploatację surowców, w tym również w krajach leżących z dala od głównych centrów życia gospodarczego. Wzrosło zainteresowanie nawet odległymi rynkami zbytu na produkowane masowo towary. Konieczna dla realizacji wielkich przedsięwzięć gospodarczych koncentracja środków doprowadziła do powstania kapitału finansowego i wielkich korporacji przemysłowo-finansowych, rywalizujących ze sobą o wpływy w różnych częściach świata.

Ekspansja kapitalizmu i imperializmu

Rozwój ten był nierównomierny. Wcześniej rozwinięte potęgi jak Wielka Brytania, Francja, Holandia i Belgia, mające liczne kolonie, modernizowały swój przemysł i powiększały produkcję, jednak wobec niższych jej kosztów za granicą w coraz większej mierze eksportowały kapitał do innych krajów, czerpiąc olbrzymie dochody z owych inwestycji. W obronie rodzimej produkcji na przełomie XIX i XX wieku zaczęto odchodzić od liberalizmu gospodarczego na rzecz polityki protekcjonistycznej, sztucznie utrudniającej obcą ekspansję gospodarczą wysokimi barierami celnymi. Doprowadziło to do sytuacji, że państwa szybko rozwijające się dążyły do nowego politycznego podziału świata, który umożliwiłby im poszerzenie własnych dróg wpływów gospodarczych. Ponieważ kraje gospodarczo zacofane wchodziły już przeważnie w skład imperiów kolonialnych państw europejskich, ekspansja Niemiec, USA i Japonii kierowała się w stronę formalnie jeszcze niepodległych, ale słabiej rozwiniętych krajów Azji i państw Ameryki Łacińskiej. Niemcy, posiadające tylko stosunkowo niewielkie kolonie w Afryce i w Azji, usiłowały podporządkować sobie gospodarczo Europę Środkową i Wschodnią, poprzez Austro-Węgry i Bałkany sięgnąć do Turcji i świata arabskiego, stworzyć – jeśli nie w sposób pokojowy, to militarny na gruzach carskiej Rosji – gospodarczy organizm „Mitteleuropy”. Podjęty pod koniec XIX wieku ruch wszechniemiecki miał uaktywnić mniejszość germańską i wciągnąć ją do dalekosiężnych planów utworzenia zdominowanej przez Niemcy Europy Środkowo-Wschodniej.

1914-World-Empires-Colonialism

Niemieckiej ekspansji na wschód i południowy wschód nie sprzyjało postępujące odradzanie się świadomości narodowej narodów słowiańskich, zarówno w Poznańskiem, jak i na Śląsku, a więc w granicach Rzeszy, ale też w państwie Habsburgów oraz resztkach posiadłości tureckich na Bałkanach. Powoli zaczynało się również modernizować cesarstwo rosyjskie, przeżywające w początkach XX wieku znaczne ożywienie gospodarcze, co umożliwiło podjęcie przez carat ekspansji politycznej. Po porażce z Japonią w Mandżurii w 1905 roku ekspansja ta ponownie skierowała się w stronę Bałkanów i cieśnin czarnomorskich, zderzając się na tym obszarze z interesami Austro-Węgier i sprzymierzonych z nimi Niemiec. Rosja popierała antyturecką politykę młodych państw bałkańskich, starając się jej nadać jednocześnie antyaustriacki kierunek. Popierała również odśrodkowe dążenia Słowian zamieszkujących kraje monarchii habsburskiej. W związku z tym wojnę z Rosją uważano w Niemczech i Austro-Węgrzech za nieuchronną.

W końcu XIX wieku Wlk. Brytania nie tylko utraciła pierwsze miejsce w produkcji przemysłowej, lecz również jej potęga morska została zagrożona przez zbrojenia morskie USA i Niemiec; zwłaszcza niemiecki program rozbudowy floty wojennej budził jej zaniepokojenie. Rozpoczął się wyścig zbrojeń na morzu, a po załamaniu się ekspansji rosyjskiej w Azji Wlk. Brytania zbliżyła się do związanych już ze sobą sojuszem Francji i Rosji, podejmując politykę izolowania i okrążania Niemiec.

Bismarck i francuska trauma: Alzacja i Lotaryngia

Otto-von-Bismarck-thumbPo zwycięstwie Prus nad Francją i pokoju w 1871 roku Paryż dążył do rewanżu i odzyskania utraconej Alzacji i Lotaryngii. Przez blisko 20 lat udawało się kanclerzowi niemieckiej Rzeszy Otto von Bismarckowi utrzymywać pokonaną Francję w izolacji politycznej i skutecznie odsuwać ewentualne zagrożenie w postaci antyniemieckiej koalicji. W 1873 r. „żelazny kanclerz” doprowadził do „sojuszu trzech cesarzy” – Niemiec, Austrii i Rosji. W roku 1879 zawarł tajne przymierze z Austro-Węgrami, poszerzając je w 1882 w trójprzymierze niemiecko-austriacko-włoskie, rozbudowane w 1883 r. o sojusz z Rumunią. Pomimo iż na kongresie berlińskim w roku 1878 Niemcy pozbawiły Rosję owoców zwycięstwa nad Turcją i skutecznie zahamowały jej ekspansję na Bałkanach, jeszcze przez 10 lat udawało się Niemcom nie dopuścić do zbliżenia francusko-rosyjskiego.

Wilhelm-II-Emperor-thumbDopiero po zdymisjonowaniu Bismarcka przez cesarza Wilhelma II Hohenzollerna, który podejmując się „Weltpolitik” – światowej ekspansji Niemiec – przestał liczyć się z groźbą izolacji na arenie międzynarodowej, doszło do zawarcia sojuszu francusko-rosyjskiego. W roku 1892 Francja udzieliła Rosji olbrzymich pożyczek, przeznaczonych na zwiększenie i modernizację sił zbrojnych i unowocześnienie całego państwa. Owe pożyczki kapitałowe przyczyniły się do szybkiego rozwoju carskiej Rosji. Ta zaś po klęsce w wojnie z Japonią podjęła aktywną politykę na Bałkanach, co zaostrzyło antagonizm austro-rosyjski. W 1903 roku zamach stanu i śmierć króla Aleksandra obaliły wpływy Austro-Węgier w Serbii. Nowy król Piotr prowadził odtąd politykę zdecydowanie antyaustriacką i prorosyjską, dążył do połączenia Serbii z pozostającą od 1878 r. pod okupacją austro-węgierską Bośnią i Hercegowiną oraz ewentualnego zjednoczenia Serbów z Chorwatami, Słoweńcami i Dalmatyńcami. Antagonizm serbsko-austriacki zaostrzył się, gdy w 1908 roku Austro-Węgry dokonały aneksji okupowanej dotąd Bośni i Hercegowiny.

Dalsze zagęszczenie sytuacji spowodowała w 1911 r. wojna włosko-turecka, a następnie w roku 1912 wojna koalicji państw bałkańskich – Bułgarii, Serbii, Grecji i Czarnogóry z Turcją, popieraną dyplomatycznie przez Niemcy, które uzyskały od sułtana koncesje na budowę tzw. bagdadzkiej linii kolejowej. Ekspansja gospodarcza i wojskowa Niemiec w Turcji niepokoiła Rosję, Francję i Wlk. Brytanię, uważającą wschodnią część basenu Morza Śródziemnego i Bliski Wschód za strefę swoich interesów. Szybkie zwycięstwo popieranych przez Rosję państw bałkańskich nad Turcją stanowiło klęskę dyplomacji niemieckiej i austro-węgierskiej, którą pogłębiła jeszcze przegrana Bułgarii w 1913 roku w wojnie z Serbią i Grecją o podział łupów. Do konfliktu dołączyła się teraz Rumunia oraz Turcja, która zdołała odzyskać część uprzednio utraconych terenów. Rumunia od pewnego czasu odchodziła od sojuszu z Rzeszą i Austro-Węgrami, rozluźniał się również coraz bardziej sojusz obu tych mocarstw z Włochami, podobnie jak Austro-Węgry zainteresowanymi ekspansją na Bałkanach. Jeszcze w 1900 r. Włochy zawarły z Francją tajny układ o nieagresji, i choć w 1912 r. odnowiły sojusz trójprzymierza z państwami niemieckimi, to jednak udział Włoch w wojnie po ich stronie stawał się mało prawdopodobny. Zwłaszcza coraz pewniejszy udział Anglii w koalicji antyniemieckiej odstręczał Włochy od trójprzymierza wobec rosnącego zagrożenia włoskiego wybrzeża przez flotę brytyjską w wypadku wojny. Ożywiały się też coraz bardziej pretensje terytorialne Włoch do Austro-Węgier, gdzie mieszkała spora mniejszość włoska.

Nieuchronność wojny

W drugiej dekadzie XX wieku po niepowodzeniach na Bałkanach, po dwukrotnej klęsce dyplomatycznej Niemiec poniesionej w kryzysach marokańskich 1906 i 1912 r., wobec przyspieszonych zbrojeń Rosji, Francji i Wlk. Brytanii oraz postępującego rozkładu własnego systemu sojuszów, w kołach kierowniczych Berlina zaczęło utrwalać się przekonanie, że odkładanie konfliktu zbrojnego nie leży w ich interesie. Niemiecki sztab generalny zaczął skłaniać swego austro-węgierskiego sojusznika do bardziej energicznej i stanowczej polityki wobec Serbii. Obawiano się w Berlinie, że wypadku rozpadu Austro-Węgier Niemcy stracą swego głównego sprzymierzeńca.

World-War-I-One-Franz-Joseph-I-thumbZamordowanie austro-węgierskiego następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie stworzyło wkrótce dla Austro-Węgier dogodny pretekst do rozprawienia się z Serbią, bez względu na poparcie, jakiego temu państwu udzielała Rosja. Niemcy zachęcały Wiedeń do śmiałej akcji, gwarantując ze swojej strony pełne poparcie militarne i dyplomatyczne. Zachęciło to austriackich zwolenników do działania i do rozprawy z Serbią. Pomimo oporu premiera Węgier Istvána Tiszy i niechętnego wojnie starego cesarza Franciszka Józefa rząd Austro-Węgier zdecydował się skierować do Serbii ultimatum tak sformułowane, iż jego przyjęcie musiałoby oznaczać poważne ograniczenie serbskiej suwerenności państwowej. Ponieważ Serbia była podtrzymywana przez Rosję, gdzie również panowały nastroje wojenne, podbudowane fałszywym – jak się wkrótce miało okazać – przekonaniem o gotowości wojennej, wybuch wojny stawał się nieunikniony, przy czym obie strony były przekonane o swojej wyższości militarnej i oczekiwały szybkiego i decydującego zwycięstwa. Możliwości wojskowe obu systemów sojuszów nie dawały po temu żadnych podstaw, a nadzieje owe wkrótce okazać się miały bardzo kosztowną i krwawą iluzją.

123

O Autorze

 > John Lennon „Imagine”: Imagine there’s no Countries... Imagine no Possession... Nothing to Kill or Die For... And no Religion too... No Need for Greed or Hunger... A Brotherhood of Man... (Niestety, John, dziś żyjemy w innym świecie. Twoje idee, lepsze czy gorsze, zostały wypaczone). Mahatma Gandhi: Na początku cię ignorują. Potem śmieją się z ciebie. Następnie z tobą walczą. W końcu wygrywasz • Siedem grzechów społecznych: polityka bez zasad, bogactwo bez pracy, przyjemność bez sumienia, wiedza bez osobowości, wiara bez poświęcenia, nauka bez człowieczeństwa oraz handel bez moralności • Religie to różne drogi prowadzące do tego samego celu. Jakaż to jest różnica, którą z nich wybierzemy? Jaki cel więc mają te kłótnie między nami? • Słabi nigdy nie potrafią przebaczać. Przebaczenie jest cnotą silnych • Jakże wielkiej daniny grzechu i błędów wymaga od człowieka bogactwo i władza • Nie znam większego grzechu niż uciskanie słabszych w imieniu Boga • Jest wiele powodów, dla których mogę być przygotowany na śmierć, ale nie ma żadnego, dla którego gotów byłbym zabić. Albert Einstein: Nie ma rzeczywistości samej w sobie, są tylko obrazy widziane z różnych perspektyw • Gdy miałem dwadzieścia lat, myślałem tylko o kochaniu. Lecz później kochałem już tylko myśleć • Tylko dwie rzeczy są nieskończone: wszechświat i ludzka głupota. Co do tej pierwszej istnieją jednak pewne wątpliwości • Nauka bez religii jest kaleka, religia bez nauki jest ślepa • Jestem bardzo głęboko religijnym niewierzącym • Gospodarcza anarchia społeczeństwa kapitalistycznego w jego dzisiejszej formie jest, moim zdaniem, prawdziwym źródłem zła • Wszyscy wokół wiedzą, że czegoś nie da się zrobić. I wtedy pojawia taki, który o tym nie wie, i on właśnie to coś robi • Nie wiem, jaka broń będzie użyta w trzeciej wojnie światowej, ale czwarta będzie na maczugi.



SKOMENTUJ

Zaloguj się i napisz komentarz.

Ruch Lotniczy nad Ziemią 24H

Artykuły w Kategoriach:

Poznaj Chiny

Pogoda

Warszawa
Przeważnie pochmurnie
18°C
Odczuwalna: 19°C
Ciśnienie: 1020 mb
Wilgotność: 72%
Wiatr: 4 m/s W
Prognoza: 2017-08-22
dzień
Częsciowo słonecznie, burze
18°C
noc
Częściowo pochmurno, burze
10°C
 

Teleskop Hubble'a