2014-10-20
Kategoria: Kultura

Jacek Malczewski – polski Salvador Dalí XIX wieku

Malczewski-Polski-Hektor

„Na polskich drogach widział skrzydlate anioły, którym towarzyszyły wiejskie pacholęta i… gęsi. Obok chłopskich dzieci kroczyły fauny i fauniki, nimfy i chimery. (…) Artyście i porwanym przez jego nieokiełznaną wyobraźnię widzom wydają się one na tle polskiego krajobrazu naturalne jak stodoły i studnie, zagajniki i dróżki czy rosochate wierzby” – pisał o nim doskonały znawca i historyk sztuki Tadeusz Dobrowolski.

Kim był ten artysta, który z okien swojej willi na wzgórzu św. Bronisławy, na krakowskim Salwatorze w wezbranych na wiosnę wodach Wisły widział niesione przez powódź kuszące postacie rusałek? Malarz, dla którego przydrożna kapliczka matki Boskiej otoczona była wianuszkiem dziwacznych koźlonogich istot?

Malczewski-Rusalki

Urodzony w polskim dworze, dzieciństwo spędził, jak większość współczesnych mu artystów, na wsi. Stąd zespolenie, zrozumienie ojczystego krajobrazu, ziemi. Do końca życia malował wielkie dworskie ogrody pełne tajemniczych zakamarków, wspomnienie z lat dzieciństwa…

Jacek Malczewski to zjawisko zupełnie niespotykane w malarstwie polskim. W jego przypadku zawodzą wszelkie miary, nie potwierdzają się stereotypy. Był niezwykle utalentowanym, płodnym twórcą. Kochał życie, a życie odwzajemniało mu tym samym.

Studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem m.in. Jana Matejki („Oni wszyscy z niego” – można w tym miejscu śmiało powiedzieć). Studiował też w paryskiej École des Beaux-Arts, otarł się o Monachium. Początkowo głównym nurtem w jego twórczości były motywy inspirowane poezją Słowackiego i sztuką Grottgera („Wigilia wygnańców”, „Niedziela w kopalni”). Wracał potem do tych tematów, ale już w zupełnie odmiennym, modernistycznym ujęciu. Na bliską swojemu artystycznemu temperamentowi i sercu drogę wstąpił pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia cyklem Rusałki (w supraportach pałacu Pusłowskich w Krakowie). Był to bezsprzecznie krok w kierunku symbolizmu.

Jacek-Malczewski-Melancholia

Jacek-Malczewski-Introdukcja

W 1889 roku, gdy Podkowiński i Pankiewicz zachłystywali się w Paryżu impresjonizmem, Malczewski maluje „Trzy malarstwa”, płótno przedstawiające młodziutkiego adepta sztuki i trzy Muzy, potem Introdukcję”, a wreszcie porywającą Melancholię”. Ten ostatni obraz przedstawia niedostrzegalną w pierwszej, zagubioną w głębi obrazu sylwetkę samego artysty. Na pierwszy plan wysuwa się skłębiony tłum postaci, które najwyraźniej zaludniają jego wyobraźnię, nie dając mu spokoju. Są wśród nich rycerze, wajdeloci, powstańcy z kosami – konkretni, doskonale realistycznie namalowani – już przy tworzeniu tych pierwszych płócien Malczewski udowodnił, że był dobrym uczniem Matejki. Wszędzie bowiem uderza doskonałość rysunku, perfekcjonizm. Podobnie w Błędnym kole”, gdzie otaczają twórcę (alter ego malarza) będącego na szczycie metaforycznej drabiny przeróżne postacie mitologiczne – bachantki, fauny, nimfy. Nad wszystkimi dominuje potężna postać Starca (czyżby samego Pana Boga?).

Jacek-Malczewski-Bledne-Kolo

Twórczość Malczewskiego od początku wymyka się więc wszelkim próbom szufladkowania – był przecież zarówno ekspresjonistą, jak i surrealistą, a przede wszystkim symbolistą. Postaci, sceny z jego dzieł to zapis marzeń sennych, a swoboda, z jaką łączył postacie fikcyjne, mitologiczne symbole, prawdę i złudę, a wszystko to za pomocą bezkompromisowo realistycznych środków wyrazu sprawia, że bliższy wydaje się, nam, współczesnym, Salvadorowi Dali, niż swym rówieśnikom.

Malczewski był malarzem niezwykle płodnym. Nie sposób omówić tu wszystkich jego dzieł, można jednak pokusić się o ich uporządkowanie.

Jacek-Malczewski-PoloniaJest więc obecny w jego twórczości nurt metafizyczny. Wyraźne zaznacza się w nim pokrewieństwo z filozofią Schopenhauera, fascynacja życiem i śmiercią rozumianą jako jego zaprzeczenie. Obok tego nurt przedstawiający, jak w omówionych wyżej obrazach, artystę, jego twórcze niepokoje, uwikłanie w życie.

Lubił też Malczewski tematykę biblijną, i to zarówno Stary, jak i Nowy Testament. Przez cały czas przejawia się w jego twórczości fascynacja kobietą, sensualizmem, rodzeniem się życia. Widział to w sposób sobie właściwy – poprzez alegorie, symbol, chociaż czasem zupełnie realistycznie, niemal scjentystycznie – malował np. kałuże z rojącymi się w nich pierwotniakami…

A przede wszystkim nie mógł, nie potrafił jako Polak świadomie żyjący życiem swojej epoki obdarzony na dodatek wrażliwością artysty, przechodzić obojętnie obok tego, co się podówczas na ziemiach polskich działo. Powstaje więc cykl alegorycznych płócien przedstawiających symbolicznie naszą ojczyznę jako postać kobieca w rozwianej szacie obok atrybutów dawnej świetności – pogiętych mieczy, porzuconych koron. Do tych właśnie płócien zalicza się Polonia”, która na aukcji w maju 2000 r. osiągnęła rekordową wówczas cenę 1,6 mln złotych.

Jacek-Malczewski-Jozef-Pilsudski-1916Zupełnie oddzielnym rozdziałem w jego twórczości były portrety. W psychologicznym przedstawianiu postaci prześcignął swojego mistrza, Matejkę. Dzięki niestrudzonej pracowitości i ogromnemu talentowi Malczewskiego doczekały naszych czasów wizerunki zarówno wielkich pisarzy – Władysława Reymonta, Adolfa Dygasińskiego, jak i malarzy – Stanisława Witkiewicza, Leona Wyczółkowskiego. W 1916 r. namalował późniejszego Naczelnika II Rzeczypospolitej, Józefa Piłsudskiego. Sam artysta był swoim ulubionym modelem. Jego nieposkromiona wyobraźnia rzadko pozwalała mu ubierać w normalne stroje – przeważnie było to odzienie fantastyczne – pancerze, bufiaste draperie, rozwiane płaszcze. Przydawało to portretom wieloznacznej głębi.

Jacek-Malczewski-SmiercNie cofał się przed niczym. Jego sztuka naprawdę nie znała granic, nie hołdowała żadnym konwenansom. Malczewski namalował nawet swój własny… pogrzeb. (Obok: Śmierć” – obraz namalowany w 1902 roku).

Ogromne płótna, gdzie wszystko przemieszało się, na długie przecież lata przed „Weselem”, w obłędnym chocholim tańcu wciąż fascynują, intrygują, pociągają… Pytania, które wyrażał poprzez nie artysta, nadal pozostają bez odpowiedzi i chociaż wiele zmieniło się od jego czasów, siła wyobraźni Jacka Malczewskiego przemawia wciąż z tą sama mocą.

Barbara Jackowska

O Autorze

 > John Lennon „Imagine”: Imagine there’s no Countries... Imagine no Possession... Nothing to Kill or Die For... And no Religion too... No Need for Greed or Hunger... A Brotherhood of Man... (Niestety, John, dziś żyjemy w innym świecie. Twoje idee, lepsze czy gorsze, zostały wypaczone). Mahatma Gandhi: Na początku cię ignorują. Potem śmieją się z ciebie. Następnie z tobą walczą. W końcu wygrywasz • Siedem grzechów społecznych: polityka bez zasad, bogactwo bez pracy, przyjemność bez sumienia, wiedza bez osobowości, wiara bez poświęcenia, nauka bez człowieczeństwa oraz handel bez moralności • Religie to różne drogi prowadzące do tego samego celu. Jakaż to jest różnica, którą z nich wybierzemy? Jaki cel więc mają te kłótnie między nami? • Słabi nigdy nie potrafią przebaczać. Przebaczenie jest cnotą silnych • Jakże wielkiej daniny grzechu i błędów wymaga od człowieka bogactwo i władza • Nie znam większego grzechu niż uciskanie słabszych w imieniu Boga • Jest wiele powodów, dla których mogę być przygotowany na śmierć, ale nie ma żadnego, dla którego gotów byłbym zabić. Albert Einstein: Nie ma rzeczywistości samej w sobie, są tylko obrazy widziane z różnych perspektyw • Gdy miałem dwadzieścia lat, myślałem tylko o kochaniu. Lecz później kochałem już tylko myśleć • Tylko dwie rzeczy są nieskończone: wszechświat i ludzka głupota. Co do tej pierwszej istnieją jednak pewne wątpliwości • Nauka bez religii jest kaleka, religia bez nauki jest ślepa • Jestem bardzo głęboko religijnym niewierzącym • Gospodarcza anarchia społeczeństwa kapitalistycznego w jego dzisiejszej formie jest, moim zdaniem, prawdziwym źródłem zła • Wszyscy wokół wiedzą, że czegoś nie da się zrobić. I wtedy pojawia taki, który o tym nie wie, i on właśnie to coś robi • Nie wiem, jaka broń będzie użyta w trzeciej wojnie światowej, ale czwarta będzie na maczugi.



SKOMENTUJ

Zaloguj się i napisz komentarz.

Ruch Lotniczy nad Ziemią 24H

Artykuły w Kategoriach:

Poznaj Chiny

Pogoda

Warszawa
2018-01-17, 05:46
Gwałtowne deszcze
1°C
Odczuwalna: -7°C
Ciśnienie: 99 mb
Wilgotność: 93%
Wiatr: 6 m/s WSW
Prognoza: 2018-01-17
dzień
Gwałtowne deszcze
2°C
noc
Przeważnie pochmurno
-2°C
 

Teleskop Hubble'a